İsrail seçkiləri gözlənilməz nəticə verdi. Heç bir blok hökumət qura bilməyib, ərəb partiyaları tarixi uğur qazanıb, hakim Likud Partiyası isə nəticələri “oğurlanmış” elan edib.
Koalisiya hesablamalarının arxasında daha mühüm bir sual dayanır: İsrail bundan sonra növbəti seçkilərə, məcburi milli birlik hökumətinə gedəcək? Yoxsa mövcud siyasi böhranın qarşısını ala bilmədiyi İranla müharibəyə başlayacaq?
Globalinfo.az-a danışan politoloq Əlimusa İbrahimov deyib ki, səslərin 92 faizi sayıldıqdan sonra mənzərə əsasən aydınlaşıb:
“Benyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi Likud Partiyası 26, Yair Lapidin rəhbərlik etdiyi Yeş Atid Partiyası isə 21 mandat qazanıb. Seçkilərin sensasiyası Ayman Odeh, Əhməd Tibi və Mansur Abbasın təmsil olunduğu ərəb siyasi qüvvələrinin uğurudur. Ra’amın səkkiz mandatı ilə birlikdə ərəb partiyaları əvvəlki seçkilərdəki təxminən 10 mandatdan 19 mandata yüksəlib.
Bayt Yehudi–Yeş Atid birgə bloku (Bennett və Lapid) 12, Demokratlar (Yair Golan) 8, Yisrael Beytenu (Liberman) 7, Birləşmiş Tora Yəhudiliyi 7, Otzma Yehudit (Ben-Gvir) 7, Şas 7, Dini Sionist Partiyası (Smotriç və Feyqlin) isə 6 mandat qazanıb. Ehtiyatda olan hərbçilər və iqtisadiyyat partiyası (Miluimnikim Ve Kalkalit), eləcə də Ofer Vinterin partiyası seçki baryerini keçməyib. Lakin ikiqat konvertlərin sayılması birinci partiyanın statusunu hələ də dəyişə bilər.
Əsas məsələ blokların mandat bölgüsüdür. Netanyahunun bloku 53, müxalifət bloku (Yeş Atid, Yisrael Beytenu, Demokratlar və onların koalisiya razılaşmaları üzrə tərəfdaşları) 48, ərəb partiyaları isə 19 mandata malikdir. Beləliklə, heç bir blok hökumət qurmaq üçün tələb olunan 61 mandatlıq çoxluğu əldə edə bilmir.
Likud seçkilərin “oğurlandığını” bəyan edən açıqlama yayıb. Partiya ərəb siyasi qüvvələrini rüşvət, zorakılıq, təhdid və qanunsuz səfərbərlikdə ittiham edib, müvafiq sübutları Şin Betə, polisə və Mərkəzi Seçki Komitəsinə təqdim etdiyini bildirib. Konkret ittihamlar arasında pul olan konvertlər və Ra’am bülletenləri, seçki komissiyası üzvlərinə qarşı təhdidlər, bir səsvermə kabinəsində eyni vaxtda bir neçə seçicinin olması və digər qadağan olunmuş səfərbərlik üsulları yer alır.
Eyni zamanda, Mərkəzi Seçki Komitəsinin sədri, təqaüdçü hakim Noam Solberq Şin Bet rəhbəri David Zinidən xarici qurumların ərəb siyasi strukturlarına seçici fəallığını artırmaq məqsədilə böyük məbləğlər köçürməsi ilə bağlı şübhələri araşdırmasını istəyib. Bildirilir ki, bu maliyyələşmə Müsəlman Qardaşları ilə əlaqəli kanallar və terrorizmin maliyyələşdirilməsi şəbəkələri ilə üst-üstə düşə bilər. Şin Bet bir həftə ərzində hesabat təqdim etməlidir. Söhbətin hansı ölkədən getdiyi isə təəccüblü deyil: Qətər”.
Politoloqun sözlərinə görə, bu iddialar təsdiqlənərsə, görünməmiş hadisə ilə qarşılaşa bilərik:
“Söhbət adi sosial media manipulyasiyasından və ya ayrı-ayrı seçicilərə rüşvət verilməsindən deyil, İsrailin rəsmi olaraq düşmən elan etmədiyi bir dövlətin məqsədyönlü xarici təsir kampaniyasından gedəcək. Namizədlərdən biri hökumətə daxil olacağı təqdirdə Qətərin düşmən dövlət elan edilməsini tələb edəcəyini vəd edir. Baş nazirin ofisində isə 7 oktyabrdan sonra Qətərdən pul aldığı iddia edilən müşavirlə bağlı araşdırma davam edir.
Lakin polisin cavabı Likudun gözlədiyi kimi olmayıb. Polis seçki gününün əvvəlki kampaniyalarla müqayisədə minimal sayda qanun pozuntusu ilə keçdiyini və irəli sürülən ittihamları dəstəkləyən “heç bir faktiki və ya kəşfiyyat məlumatının” olmadığını bildirib. Tarixi yüksək ərəb seçici fəallığı — bəzi məntəqələrdə əvvəlki təxminən 50 faizlə müqayisədə 80 faizə qədər yüksəlməsi — qayda pozuntuları ilə deyil, ərəb vətəndaşlarının həqiqətən səsverməyə getməsi ilə izah olunur. Onların bir çoxu ilk dəfə olaraq iştiraklarının nəyisə dəyişə biləcəyinə inanıb.
Bu baxımdan nümunəvi bir məqam var: İsraildə seçkilərin nəticələrinin oğurlandığını iddia edənlər həmişə tapılır, lakin bu iddialar nadir hallarda nəticəni dəyişir. Qayda pozuntuları fraqmentar xarakter daşıyır: bir seçki məntəqəsində dava, müşahidəçinin emosional reaksiyası və s. Bunlar sistemli saxtakarlığın mövcudluğunu göstərmir”.
Politoloq mümkün koalisiya ssenarilərinə də toxunub:
“Qadi Eyzenkot ərəb partiyaları ilə ittifaqa gedir. Eyzenkotun rəhbərlik etdiyi 48 mandatlıq blokla ərəb partiyalarının 19 mandatını toplasaq, 67 mandat edir. Bu, böyük koalisiya və ya alternativ olaraq ərəb partiyalarının kənardan dəstəyi ilə azlıq hökuməti qurmaq imkanı yarada bilər.
Nəzəri baxımdan bu mümkündür, lakin siyasi cəhətdən inandırıcı deyil. Ərəb partiyalarının öz sektorları üçün əhəmiyyətli maliyyə vəsaiti tələb edəcəyi gözlənilir. Mansur Abbas ərəb sektorunda infrastrukturun inkişafına, iqtisadi tərəqqiyə və cinayətkarlıqla mübarizəyə üstünlük verməsi ilə tanınır. Bunlar koalisiya danışıqlarında qanuni tələblərdir.
Lakin internetdə yayılan ərəb partiyalarının Suriya, Livan və Qəzzadan qoşunların çıxarılmasını və ya İrana zərbə endirilməməsini tələb edəcəyi barədə iddialar tamamilə əsassızdır. Heç bir ərəb partiyası belə tələblər irəli sürməyib. Üstəlik, bu cür tələblər irəli sürən istənilən partiya siyasi baxımdan ciddi təzyiqlə üzləşərdi.
Əlimusa İbrahimov
Eyzenkotun belə bir koalisiyaya rəhbərlik etməsi siyasi karyerasına ciddi zərbə vura bilər. Koalisiya uzunömürlü olmazdı və o, növbəti seçkilərdə bunun əvəzini ödəyərdi. Necə ki, Benni Qantz siyasi nüfuzunu itirmək riskindən yayınmaq üçün geri çəkildi.
Bu, real variantlardan biridir. Netanyahu hər növbəti seçki turunda mövqelərini gücləndirə bilər. Xüsusilə arada İrana qarşı hərbi kampaniya baş verərsə və İsrail həmin kampaniyanı qələbə kimi təqdim edərsə, bu, Netanyahunun siyasi mövqeyinə təsir göstərə bilər. Ofer Vinter yenidən namizəd olmaya bilər və onun tərəfdarlarının səsləri sağ siyasi düşərgəyə yönələ bilər.
Hətta Eyzenkota koalisiya qurmaq imkanı veriləcəyi, lakin hökumətin dağılacağı və bundan sonra Netanyahunun yaranmış siyasi boşluqdan istifadə edərək öz koalisiyasını quracağı alt ssenari də mövcuddur. Netanyahu üçün çətinlik ondadır ki, hazırkı müxalifət — ərəb partiyaları və Knessetdəki digər müxalif qüvvələr — bloklayıcı mövqe tuta, yeni Knesset spikerinin seçilməsinə mane ola və müxtəlif prosedur əngəllər yarada bilər.
ABŞ–İsrail münasibətləri üzrə mütəxəssis, tarixçi Kobi Bardax iddia edib ki, İsrail siyasi dalana dirənərsə, ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəddüd etmədən ölkənin daxili siyasətinə şəxsən müdaxilə edə bilər”.
Ə.İbrahimov bildirib ki, bunun üç əsas səbəbi var:
“Birincisi Hindistan–Yaxın Şərq–Avropa nəqliyyat dəhlizidir. Bu layihənin reallaşması İsrail-Səudiyyə Ərəbistanı münasibətlərinin normallaşmasından asılıdır və Çinlə iqtisadi rəqabətdə mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bardaxın irəli sürdüyü ssenariyə görə, Tramp Bennett, Eyzenkot və Netanyahunu Vaşinqtona dəvət edərək üçtərəfli rotasiya prinsipi əsasında milli birlik hökumətinin yaradılmasını tələb edə bilər. Bu ssenaridə Netanyahu 2028-ci ilin iyuluna qədər baş nazir vəzifəsində qalır. Prezident İshaq Hersoqun səlahiyyət müddəti başa çatdıqdan sonra Netanyahu prezident postuna keçir, hüquqi işləri ilə bağlı əfv alır və siyasi karyerasını ən yüksək zirvədə tamamlayır. Eyzenkot 2030-cu ilin yanvarına qədər baş nazir olur, daha sonra Bennett vəzifəni icra edir və ölkə əvvəlcədən müəyyən edilmiş qrafik üzrə seçkilərə gedir.
Bu ssenarinin tarixi presedentləri var. Bennett-Lapid rotasiyası və 1984-cü ildə yaradılmış milli birlik hökuməti buna nümunədir. Həmin vaxt Maarax bloku 44, Likud isə 41 mandat qazanmışdı. Heç bir tərəf müstəqil şəkildə hökumət qura bilmədiyindən Şimon Peres və İsxak Şamir baş nazirlikdə rotasiya prinsipi ilə razılaşmışdılar. Həmin hökumət 1985-ci ildə iqtisadiyyatın sabitləşdirilməsi proqramı və yeni şekelin tətbiqi də daxil olmaqla mühüm iqtisadi islahatlar həyata keçirdi.
Tramp üçün əsas prioritet prezidentliyinin qalan iki ili ərzində İsraildə siyasi sabitliyin təmin olunmasıdır. Bu, İranla müharibə də daxil olmaqla, Yaxın Şərqdə planlaşdırdığı siyasəti həyata keçirmək üçün ona kifayət qədər vaxt qazandıra bilər. Səudiyyəlilər isə öz şərtlərini irəli sürürlər. Bu şərtlərə Ben-Gvir və Smotriç kimi radikal siyasətçilərin hökumətdən kənarlaşdırılması da daxildir. Tramp isə Səudiyyə Ərəbistanına husilərə qarşı dəstək və hərbi-siyasi sabitləşmə vədləri verməklə müəyyən güzəştlər əldə edə bilər.
Digər variant Eyzenkotun partiyasının birbaşa hökumətə daxil olmasıdır. Netanyahunun 53 mandatı ilə Eyzenkotun 21 mandatı birlikdə 74 edir. Bu halda ultraortodoks partiyalar hökumətdən kənarda qala, Bennett isə koalisiyaya daxil edilə bilər. Lakin belə bir hökumətin nə qədər davamlı olacağı sual altındadır”.
Politoloq qeyd edib ki, ABŞ artıq İsrailə əlavə hava hücumundan müdafiə sistemləri yerləşdirib və regional müttəfiqlərini intensiv, lakin qısamüddətli kampaniyaya hazırlaşmaq barədə xəbərdar edib:
“Bəzi media orqanlarının irəli sürdüyü üç günlük əməliyyat ssenarisindən fərqli olaraq, daha uzun, lakin miqyas baxımından nisbətən məhdud müharibə ehtimalı müzakirə olunur. Üçüncü təyyarədaşıyan gəmi və ikinci dəniz piyadaları ekspedisiya bölməsi də regiona yaxınlaşır. Pentaqonun qiymətləndirməsinə görə, Trampın əmri ilə son hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi arasında təxminən 96 saat vaxt tələb olunur.
Bu qiymətləndirmədə İranla müharibənin qaçılmaz və yaxın zamanda baş verəcəyi iddia edilir. Trampın gecikmək üçün səbəbi olmadığı, Ağ Evdəki vaxtının məhdud olduğu və İran məsələsini həll etməyin prezidentliyinin müəyyənedici mərhələlərindən birinə çevrildiyi vurğulanır. İranla danışıqların pərdəarxası proses olduğu və real irəliləyişin mümkün görünmədiyi bildirilir. İsrailin bu müharibədə mütləq iştirak edəcəyi və İranın cavab zərbələrinə məruz qalacağı ehtimal olunur. Ölkə artıq müharibə şəraitində yaşamağa hazırlaşır.
Beləliklə, İsrail seçkiləri nə aydın qalib, nə də hökumət formalaşdırmaq üçün yetərli çoxluq ortaya çıxardı. Ərəb partiyalarının tarixi 19 mandatı hər iki siyasi bloku çətin vəziyyətə saldı. Likud seçkilərin “oğurlandığı” iddiasını irəli sürdü, polisin açıq şəkildə şübhə ilə yanaşdığı Qətərin maliyyələşdirməsi ilə bağlı araşdırma gündəmə gəldi. Koalisiya ssenariləri isə siyasi baxımdan inandırıcı görünməyən Eyzenkot-ərəb ittifaqından növbəti seçkilərə və Trampın vasitəçiliyi ilə yaradılacaq rotasiya hökumətinə qədər uzanır.
Aydın olan budur ki, bu ssenarilərin heç biri İsrailin qarşısında duran daha böyük strateji məsələni həll etmir. Söhbət siyasi böhranın nə qarşısını ala bildiyi, nə də təxirə sala bildiyi İranla mümkün müharibədən gedir. İsrailin siyasi sistemi koalisiya hesablamaları ilə məşğul olduğu halda, ölkənin növbəti onilliyini müəyyən edə biləcək strateji qərarlar başqa mərkəzdə — Vaşinqtonda və Knessetin siyasi təqvimindən fərqli qrafik üzrə formalaşa bilər”.
Turan Rzayev
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
