Azad sahibkarlığın inkişafı yalnız yeni şirkətlərin və iş yerlərinin yaradılması məsələsi deyil. Bu, iqtisadiyyatın hansı prinsiplərlə işlədiyini müəyyən edən fundamental amillərdən biridir. Rəqabətin, xüsusi mülkiyyətin, təşəbbüskarlığın və bazar mexanizmlərinin qorunduğu iqtisadi mühitdə sahibkarın qərar qəbul etmək imkanları genişlənir, kapitalın daha səmərəli sahələrə yönəlməsi üçün şərait yaranır.
Liberal iqtisadiyyatın əsas məntiqi də məhz bundan ibarətdir: dövlət iqtisadi fəaliyyətin bütün sahələrini birbaşa idarə edən tərəf deyil, ədalətli rəqabəti, mülkiyyət hüquqlarını və bazarın işləməsi üçün zəruri qaydaları təmin edən institut kimi çıxış edir.
Globalinfo.az-a danışan politoloq Qabil Hüseynli deyib ki, sahibkarlığın inkişaf etdiyi iqtisadiyyatlarda dövlət üçün əsas vəzifələrdən biri biznesin qarşısındakı süni maneələri azaltmaqdır:
“Şirkətin yaradılması, fəaliyyətə başlaması, vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, maliyyə resurslarına çıxış, lisenziyalaşdırma və digər inzibati prosedurlar nə qədər sadə və şəffaf olarsa, iqtisadi fəallığın genişlənməsi üçün imkanlar da bir o qədər artır. Əksinə, həddindən artıq bürokratiya və qeyri-müəyyən qaydalar sahibkarın xərclərini artırır, investisiya qərarlarını çətinləşdirir və qeyri-formal iqtisadiyyat üçün zəmin yarada bilər.
Burada rəqabət məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azad sahibkarlıq yalnız insanların biznes qurmaq imkanının olması demək deyil. Əsas məsələ bazara daxil olan müxtəlif şirkətlərin bərabər və şəffaf şərtlər altında fəaliyyət göstərə bilməsidir. Rəqabət zəiflədikdə istehlakçının seçim imkanları azalır, qiymət və keyfiyyət baxımından bazar təzyiqi aşağı düşür. Rəqabət mühiti isə şirkətləri daha keyfiyyətli məhsul istehsal etməyə, yeni texnologiyalar tətbiq etməyə və xərcləri azaltmağa məcbur edir.
Liberal iqtisadiyyatın digər mühüm elementi xüsusi mülkiyyət hüququnun etibarlı qorunmasıdır. Sahibkar sərmayəsinin, əmlakının və əldə etdiyi gəlirin hüquqi baxımdan qorunduğuna əmin deyilsə, uzunmüddətli investisiya qərarı verməkdə maraqlı olmaya bilər. Buna görə də məhkəmə sisteminin səmərəliliyi, müqavilələrin icrasının təmin olunması və mülkiyyət hüquqlarının müdafiəsi iqtisadi siyasətin texniki detalları deyil, birbaşa investisiya mühitinin əsas şərtləridir.
Eyni zamanda liberal iqtisadiyyat dövlətin iqtisadiyyatdan tamamilə çəkilməsi anlamına gəlmir. Əksinə, güclü bazar iqtisadiyyatı üçün güclü və işlək dövlət institutlarına ehtiyac var. Dövlət rəqabət qaydalarını müəyyən edir, inhisarçılığın qarşısını alır, istehlakçı hüquqlarını qoruyur, infrastruktur yaradır, təhsil və insan kapitalına investisiya qoyur, sosial riskləri idarə edir. Burada əsas məsələ dövlətin iqtisadiyyatda iştirakının olub-olmaması deyil, bu iştirakın hansı formada həyata keçirilməsidir”.
Politoloq bildirib ki, xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün bu balans daha böyük əhəmiyyət daşıyır:
“Dövlət strateji sahələrdə müəyyən təşəbbüslərlə çıxış edə bilər, lakin özəl sektorun təşəbbüskarlığını sıxışdırmamalıdır. Dövlət müəssisələrinin və özəl şirkətlərin eyni bazarda fəaliyyət göstərdiyi hallarda da rəqabət şərtlərinin mümkün qədər şəffaf olması vacibdir. Əks halda, bazar mexanizmləri zəifləyir və iqtisadi resursların səmərəsiz bölüşdürülməsi riski artır.
Qabil Hüseynli
Azərbaycan üçün azad sahibkarlığın inkişafı məsələsi iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Neft və qaz gəlirlərinin yaratdığı maliyyə imkanları ölkənin infrastrukturunun inkişafında və iqtisadi potensialının genişləndirilməsində mühüm rol oynasa da, uzunmüddətli dayanıqlı artımın təmin edilməsi üçün qeyri-neft sektorunun, xüsusilə də özəl biznesin inkişafı vacibdir. Kiçik və orta sahibkarlığın genişlənməsi iqtisadi fəallığın regionlara yayılmasına, məşğulluğun artmasına və yeni məhsul və xidmətlərin yaranmasına imkan verə bilər.
Bu baxımdan sahibkarlıq mühitinin yalnız vergi güzəştləri və dövlət dəstəyi ilə ölçülməsi düzgün olmaz. Sahibkar üçün ən vacib məsələlərdən biri sabit və proqnozlaşdırılan iqtisadi mühitdir. Qaydaların tez-tez dəyişməsi, inzibati qərarların qeyri-müəyyənliyi və bazara girişdə maneələr biznesin uzunmüddətli planlaşdırmasını çətinləşdirir. Buna görə iqtisadi siyasətdə ardıcıllıq ən az maliyyə dəstəyi qədər əhəmiyyətlidir.
Digər tərəfdən, müasir iqtisadiyyatın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri rəqəmsallaşmadır. Rəqəmsal texnologiyalar kiçik biznes üçün əvvəllər yalnız iri şirkətlərin malik olduğu imkanları əlçatan edir. Elektron ticarət, rəqəmsal ödənişlər, onlayn xidmətlər və süni intellekt əsaslı alətlər kiçik sahibkarın daha geniş bazarlara çıxmasına imkan yaradır. Buna görə azad sahibkarlıq siyasəti artıq yalnız klassik biznes mühitinin liberallaşdırılması ilə məhdudlaşmamalı, rəqəmsal iqtisadiyyatın yaratdığı yeni imkanları da əhatə etməlidir”.
Q.Hüseynli qeyd edib ki, burada insan kapitalının rolunu da ayrıca qeyd etmək lazımdır:
“Sahibkarlığın inkişafı yalnız kapital və qanunvericiliklə təmin edilmir. Təhsilli, peşəkar və yeni texnologiyalara uyğunlaşa bilən işçi qüvvəsi olmadan rəqabətqabiliyyətli biznes mühiti formalaşdırmaq çətindir. Buna görə sahibkarlıq siyasəti ilə təhsil, peşə hazırlığı və innovasiya siyasəti bir-birindən ayrı düşünülməməlidir.
Nəticədə azad sahibkarlıq və liberal iqtisadiyyatın əsas məqsədi sadəcə dövlətin iqtisadiyyatda rolunu azaltmaq deyil. Əsas məqsəd iqtisadi qərarların daha çox təşəbbüskarlıq, rəqabət və səmərəlilik prinsipləri əsasında qəbul edildiyi mühit yaratmaqdır. Belə mühitdə dövlətin əsas gücü bazarı əvəz etməkdə deyil, bazarın sağlam işləməsi üçün hüquqi və institusional çərçivəni təmin etməkdə ortaya çıxır.
Dayanıqlı iqtisadi inkişafın əsas şərtlərindən biri də məhz budur: sahibkarın sabahkı günə inamı olmalıdır. O bilməlidir ki, qaydalar aydındır, mülkiyyəti qorunur, bazara giriş imkanları şəffafdır, rəqabət qaydaları hamı üçün eynidir və uğur əldə etdikdə onun fəaliyyətini genişləndirməsi üçün qarşısında süni maneələr yaradılmayacaq. Belə mühit formalaşdıqca sahibkarlıq ayrı-ayrı bizneslərin fəaliyyətindən çıxaraq iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilir”.
Qeyd: Material Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Mövzu: azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi.
Turan Rzayev
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
