Globalinfo.az rusiyalı politoloq, Yaxın Şərq üzrə ekspert, iranşünas İqor Pankratenko ilə müsahibəni təqdim edir:
– Cənab Pankratenko, Rusiyanı tərk edən insanlar oradakı vəziyyəti “sonun başlanğıcı” kimi izah edir. Xalqda gələcəklə bağlı ümidsizlik artıb. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?
– Rusiya həqiqətən də son onilliklərin ən ciddi daxili böhranını yaşayır. Lakin “ağır böhran”la “rejimin süqutu” arasında nəhəng bir məsafə var. Burada Mark Tvenin məşhur kəlamını xatırlamaq yerinə düşər: “Ölümüm haqqında xəbərlər xeyli şişirdilib”.
Yanacaq böhranı reallıqdır, amma hələ total deyil. 2026-cı ilin əvvəlindən Ukrayna pilotsuz uçuş aparatları Rusiyanın neft emalı infrastrukturuna bir sıra zərbələr endirib. Bəzi təxminlərə görə, avqustun sonunda bəzi regionlarda yanacaqdoldurma məntəqələrinin 70%-ə qədəri yanacaqsız qalıb; emal gücləri tarixi minimuma düşüb, regionların yarısından çoxunda yanacağın çeklə verilməsi tətbiq edilib. Bunlar Baş nazirin müavini Novak da daxil olmaqla, Rusiyanın rəsmi şəxslərinin də qəbul etdiyi faktlardır.
Bəli, iqtisadiyyat təzyiq altındadır, amma çöküş vəziyyətində deyil. Mərkəzi Bank 2026-cı ilin iyulunda ÜDM artımı proqnozunu 0–1%-ə endirib və eyni zamanda yanacaq qiymətlərinin artımı səbəbindən inflyasiyanın sürətlənməsini gözləyir. Büdcə kəsiri illik hədəf göstəricisini üstələyib. Lakin buradakı əsas ifadə “çökdü” deyil, “manevr ehtiyatlarını tükətdi”dir. Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun ekspertləri bunu çox dəqiq ifadə edirlər: Kremlin eyni vaxtda həm müharibəni maliyyələşdirdiyi, həm artımı dəstəklədiyi, həm də inflyasiyanı cilovladığı model artıq işləmir. Bu çöküş deyil, qənaət rejiminə və resursların məcburi yenidən bölüşdürülməsinə doğru tədrici bir sürüşmədir. Və əhalinin böyük hissəsi bunu hələ hiss etməyib.
Buradan da bir çox analitiki – təkcə Qərbdəkiləri deyil – heyrətə salan paradoks doğur: ictimai narazılıq var, artır, amma hələ kütləvi etirazlara çevrilməyib. Bəli, yanacaqdoldurma məntəqələrində növbələr var, davalar var, yanacaq qıtlığı barədə video müraciətlərə görə saxlanmalar var. “The Atlantic” mühüm bir məqamı qeyd edir: hətta yanacaq böhranı da müharibə əleyhinə kütləvi etirazlara səbəb olmadı. Rusiya cəmiyyəti passiv qalır – o cümlədən ona görə ki, həm alternativ görmür, həm də təşkilatlanmış müqavimət üçün real mexanizmlərə malik deyil. Mühacirət liderlərinin bu gün üzərində düşünməli olduğu şey məhz budur.
– Bu, Putin rejimi üçün nə vəd edir?
– Orta müddətli perspektivdə yaxşı heç nə. Putin pis ilə çox pis arasında seçim qarşısındadır: ya maksimum repressiyalarla tammiqyaslı hərbi iqtisadiyyata keçid, ya da “normal” iqtisadi həyatın hesabına müharibənin maliyyələşdirilməsindən imtina. Hər iki ssenari mövcud Rusiya hakimiyyəti üçün son dərəcə ağrılıdır. Birincisi daxili siyasi vəziyyətin daha da kəskinləşməsinə və xarici siyasət baxımından təcrid olunmağa, ikincisi siyasi alçaldılmaya gətirib çıxarır.
Rejim çökmür, transformasiya olunur. Rusiya sistemi xarici şoklara qarşı yüksək davamlılıq nümayiş etdirdi. O, Putinin populyarlığına deyil, ətalətə, repressiv aparata və təşkilatlanmış müxalifətin yoxluğuna dayanır. Həmin yanacaq böhranı əhalinin gündəlik rahatlığına zərbə vurur, lakin elitaların və təhlükəsizlik xidmətlərinin sədaqətinə təsir etmir. Nə qədər ki elita Putində öz aktivlərinin təminatçısını, güc strukturları isə imtiyazlarının mənbəyini görür, rejim ayaqda qalacaq.
Sovet sistemi 1980-ci illərin daha ağır iqtisadi böhranlarını keçirdi və aclıqdan deyil, ideoloji legitimliyini itirməkdən və elitanın parçalanmasından süquta uğradı. Rusiya sistemi bu gün (sinik olsa da) ideoloji özəyə, konsolidə olunmuş elitaya və işləyən repressiv aparata malikdir. Bu davamlılığa zəmanət vermir, lakin yaxın gələcəkdə “qəfil çökmə” ehtimalını azaldır.
– Rusiya və İranda rejimin süquta yaxınlaşdığı iddia olunur. Bu ölkələrdə yaşayan azərbaycanlıları nə gözləyir?
– Rusiya və İrandakı böhranlar müxtəlif fazalardadır, davamlılığın təbiəti və trayektoriyaları fərqlidir. Ona görə də, bəzən bizə oxşar görünsələr də, gəlin iki ayrı hadisədən danışaq.
İranda etirazlar var, süqut yoxdur. 2025-ci ilin dekabrının sonundan İran rialın çökməsi və qiymət artımının 40%-dən çox olduğu qaloplaşan inflyasiyanın doğurduğu etirazlara bürünüb. Etirazlar bütün 31 vilayətə yayılıb. Brookings İnstitutu bunu “inqilabı xatırladan bir şey” adlandırır. Bu, onilliklər ərzində ən ciddi daxili çətinlikdir. Amma RAND Corporation əvvəlki dalğalarla əsas fərqi qeyd edir: 2009-cu ildə islahatçı siyasi düşərgə mövcud idi; 2019 və 2022-ci illərdə isə geniş yayılmış ümidsizlik hökm sürürdü. Bu gün rejim zahirən zəifləyib (nüvə infrastrukturunun əhəmiyyətli bir hissəsinin itirilməsi, “Hizbullah”ın zəifləməsi), lakin daxilən konsolidasiya olunub: Hətta Prezident Pezeşkianın rəhbərlik etdiyi islahatçılar da etirazçıları “iğtişaşçılar” adlandıraraq sərt xətt tərəfdarları ilə həmrəy olduqlarını nümayiş etdiriblər. Bu o deməkdir ki, İranın hakim elitasında real, ciddi daxili parçalanma yoxdur. Aralarındakı konfliktlər isə İslam Respublikasının banisi ayətullah Xomeyninin həmin elitaları təsvir edərkən işlətdiyi “bankadakı əqrəblər” ifadəsinə uyğun davranışdır. Belə olan təqdirdə, parçalanma baş vermədən yaxın gələcəkdə İranda hakimiyyət dəyişikliyi ehtimalı azdır.
İqor Pankratenko
– Bu, İran azərbaycanlıları üçün nə deməkdir?
– Azərbaycanlılar müxtəlif təxminlərə görə İran əhalisinin 23%-dən üçdə birinə qədərini təşkil edir – ölkənin ən böyük fars olmayan etnik azlığı. Vəziyyətləri ağır olaraq qalır: ana dilində təhsil qadağası, siyasi marjinallaşma, aktivistlərin təqibi. 2026-cı il etirazları zamanı Təbriz, Urmiya, Ərdəbil və əsasən azərbaycanlıların yaşadığı digər şəhərlərdə ayrı-ayrı aksiyalar keçirildi, amma onların tələbləri separatçı deyil, sosial-iqtisadi xarakter daşıyırdı. Və məncə, bunu anlamaq çox vacibdir: İrandakı azərbaycanlılar ayrılmağa can atmırlar. Aktivistlərin bir qismi İraq Kürdüstanı modelində federallaşmadan, bir qismi müstəqillikdən danışır, amma bunlar marjinal mövqelərdir. Əsas tələb – vahid İran çərçivəsində mədəni və dil hüquqlarıdır. İran rejiminin “süqutu” halında (ki, bunu yaxın gələcəkdə az ehtimal olunan hesab edirəm) azərbaycanlı azlıq bir seçim qarşısında qalacaq: muxtariyyət tələb etmək, yeni siyasi sistemə inteqrasiya olmaq və ya xaosun girovuna çevrilmək. Bu ssenarilərin heç biri avtomatik olaraq əlverişli deyil.
– Bu baxımdan, Rusiyadakı Azərbaycan diasporu haqda nə söyləmək olar?
– Azərbaycanın Rusiyadakı səfirinin hesablamalarına görə, təxminən 500 min azərbaycanlı RF vətəndaşıdır, daha 220–230 mini müvəqqəti yaşayır. Qeyri-rəsmi təxminlərə görə, diasporun ümumi sayı 3–3,5 milyona çatır. Bu, Azərbaycandan kənarda ən böyük azərbaycanlı icmasıdır — müxtəlif təxminlərə görə, bütün diasporun 38%-ə qədəri.
– Rusiyadakı mövcud böhran kontekstində bu nə deməkdir?
– Rusiyadakı Azərbaycan diasporu iqtisadiyyata dərindən inteqrasiya olunub — pərakəndə ticarətdən tikintiyə və logistikaya qədər. Yanacaq böhranı və ümumi iqtisadi yavaşlama diasporaya birbaşa təsir göstərir: gəlirlər azalır, iş yerləri uğrunda rəqabət artır, miqrasiya təzyiqi güclənir. Lakin məhz bu inteqrasiya diasporu qeyri-sabitlik mənbəyi deyil, sabitlik amili edir — baxmayaraq ki, bunun rus millətçilərinin etirazına səbəb olacağını düşünürəm. Rusiyadakı azərbaycanlılar xaosda deyil, nizamın və proqnozlaşdırıla bilənliyin qorunmasında maraqlıdırlar.
Bununla belə, burada da risklər yox deyil. Onların başında iqtisadi tənəzzül fonunda ksenofobiyanın və miqrasiya təzyiqinin artması gəlir. Yanacaq böhranı və ümumi həyat şəraitinin pisləşməsi mühitində miqrantlar ictimai narazılıq üçün əlverişli hədəfə çevrilir. Bu, təkcə Rusiyaya xas problem deyil, amma diqqət tələb edir. Azərbaycan rəhbərliyi diplomatik kanallar vasitəsilə diasporun maraqlarının müdafiəsi üzərində çalışır — səfir Mustafayev bunu açıq şəkildə prioritet adlandırır.
– Nəticə etibarilə düşünürsünüz ki, Rusiyada hələ çöküşün qaçılmaz olduğu bir vəziyyət yaranmayıb…
– Ağır sistem böhranı çöküşün qaçılmazlığı ilə qarışdırılmamalıdır. Böhran reallıqdır. Süqut isə iqtisadi çətinliklərin birbaşa nəticəsi deyil, siyasi seçimdir.
Rusiya 1990-cı illərdən bəri ən ağır daxili böhranını yaşayır: yanacaq qıtlığı, büdcə təzyiqi, infrastrukturun köhnəlməsi. Bununla belə, onun siyasi sistemi məcburetmə potensialını və mütəşəkkil alternativin mövcud olmamasını qoruyub saxlayır. İran onilliklər ərzində ən geniş etiraz dalğasını yaşayır, amma onun elitası xarici təhdid qarşısında konsolidə olunub və güc aparatı parçalanma əlamətləri nümayiş etdirmir.
Azərbaycanlılar üçün — həm Rusiyada, həm İranda — əsas sual uzun sürən qeyri-sabitlik şəraitində öz mövqelərini və hüquqlarını necə qoruyacaqlarıdır. Bu isə “süqutu” gözləməyi deyil, uyğunlaşma strategiyasını tələb edir: iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi, diasporun müdafiəsi üçün institusional kanalların gücləndirilməsi, siyasi təbiətindən asılı olmayaraq hakimiyyətlərlə dialoq.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
