“ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin Bakıya səfəri və ABŞ–Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının imzalanması uzun müddətdir əhəmiyyətli, lakin bir qədər balanssız olan münasibətlərin ciddi şəkildə yenidən tənzimlənməsindən xəbər verir”.
Bu sözləri Globalinfo.az-a siyasi şərhçi Elnur Ənvəroğlu deyib.
Siyasi şərhçi bildirib ki, enerji əməkdaşlığı illər boyu ikitərəfli münasibətlərin əsas dayağı olsa da, yenicə imzalanmış olan sənəd institusionallaşdırılmış və çoxşaxəli əməkdaşlığa doğru məqsədli dönüşü göstərir:
“Bu isə Vaşinqtonun Cənubi Qafqazı artıq geosiyasi baxımdan kənar region kimi deyil, strateji əhəmiyyət daşıyan məkan kimi qiymətləndirdiyini ortaya qoyur. Əslində Xartiyanın mahiyyətində indiyədək mövcud olmuş, lakin institusional çərçivədən məhrum olan strateji maraqların uzlaşdırılması dayanır. Sənəddə suverenlik, müstəqillik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığına qarşılıqlı hörmətin vurğulanması sadəcə diplomatik ifadə deyil, mürəkkəb regional mühitdə sabitlik mesajıdır. Davam edən münaqişələr və rəqabətli xarici təsirlər fonunda bu müddəalar həm region ölkələrinə, həm də beynəlxalq aktorlara ünvanlanmış siyasi siqnal xarakteri daşıyır.
ABŞ üçün zamanlama xüsusilə diqqət çəkəndir. Qlobal enerji bazarları hələ də qeyri-sabitdir, tədarük zəncirləri risk altındadır, texnoloji rəqabət isə milli təhlükəsizliklə birbaşa əlaqələndirilir. Bu şəraitdə Azərbaycanın enerji istehsalçısı, tranzit qovşağı və formalaşmaqda olan rəqəmsal dəhliz kimi rolu Vaşinqton üçün strateji dəyər kəsb edir. ABŞ-ın fəallaşması Bakını yenidən “kəşf etməklə” deyil, dəyişən beynəlxalq sistemdə regional prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirməklə bağlıdır.
Enerji əməkdaşlığı hələ də əsas sütun olaraq qalır, lakin artıq təkbaşına kifayət etmir. Xartiyada Azərbaycanın xüsusilə Avropanın enerji təhlükəsizliyində oynadığı rol açıq şəkildə tanınır. Bununla yanaşı, sənəd enerji sahəsini data bağlantıları, nəqliyyat infrastrukturu və rəqəmsal şəbəkələrlə əlaqələndirir. Bu, müasir reallığı əks etdirir: günümüzdə enerji təhlükəsizliyi logistika, məlumat axınları və texnoloji dayanıqlılıqdan ayrı təsəvvür edilə bilməz. Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizi və TRIPP marşrutunun vurğulanması Azərbaycanın Avrasiya bağlantılarında mərkəzi mövqe tutmaq ambisiyasını, Vaşinqtonun isə bu ambisiyanı dəstəkləməyə hazır olduğunu göstərir”.
Ekspertin sözlərinə görə, Xartiyanın gələcəyə yönəlik əsas hissəsi süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur və kosmik əməkdaşlıqla bağlıdır:
“Bunlar sadəcə simvolik əlavələr deyil. AI data mərkəzlərinin inkişafı, kibertəhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq və birgə tədqiqat mexanizmləri tərəflərin texnoloji ekosistemlərin formalaşdırılmasında maraqlı olduğunu göstərir. Azərbaycan üçün bu, iqtisadi şaxələndirmə və insan kapitalının gücləndirilməsi imkanıdır. ABŞ üçün isə strateji mövqedə yerləşən tərəfdaş ölkədə texnoloji standartların möhkəmləndirilməsi deməkdir.
Elnur Ənvəroğlu
Təhlükəsizlik əməkdaşlığı isə davamlılıq elementini qoruyur. Müdafiə, terrorçuluğa qarşı mübarizə və kritik infrastrukturun mühafizəsi sahələrində əməkdaşlıq əvvəlki xəttin davamıdır, lakin institusional çərçivədə təqdim edilməsi onu daha funksional edir. Azərbaycanın beynəlxalq sülhməramlı əməliyyatlara töhfələrinin tanınması ölkənin təhlükəsizlik istehlakçısı deyil, təminatçısı kimi mövqeyini gücləndirir. Humanitar minatəmizləmə məsələsinin sənəddə yer alması isə postmünaqişə bərpası və regional normallaşma baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu sənədi əvvəlki razılaşmalardan fərqləndirən əsas cəhət onun icra mexanizmləridir. Üç ay ərzində işçi qruplarının yaradılması, yol xəritələrinin hazırlanması və müntəzəm dialoq platformalarının təsisi öhdəliklərin kağız üzərində qalmayacağına dair niyyəti ortaya qoyur. Hər iki ölkənin özəl sektorunun prosesə cəlb edilməsi isə tərəfdaşlığın siyasi dövrlərdən asılı olmayaraq davamlı olmasını hədəfləyir”.
E.Ənvəroğlu qeyd edib ki, strateji xartiyalar bəzən iddialı vədlərlə yadda qalır, lakin icrada zəif olur:
“Belə bir risk mövcuddur. Lakin bu sənədi yalnız simvolik addım kimi qiymətləndirmək də düzgün olmaz. ABŞ enerji marşrutları, tranzit dəhlizləri və geosiyasi rəqabətin kəsişdiyi regionlarla münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirir. Azərbaycan isə coğrafi mövqeyi və seçdiyi siyasət sayəsində bu yenidən baxışın mərkəzində yer alır.
Bakı üçün Xartiya uzun illərdir yürüdülən balanslaşdırılmış xarici siyasətin beynəlxalq səviyyədə tanınmasıdır. Vaşinqton üçün isə bu, sabitliyin, bağlantıların və texnoloji əməkdaşlığın Amerika maraqlarına xidmət etdiyinin etirafıdır.
Bu baxımdan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası təkcə ikitərəfli münasibətlər sənədi deyil. Bu sənəd, güc və təsirin yenidən bölüşdürüldüyü bir dünyada Cənubi Qafqazın artıq strateji düşüncənin kənarında qalmadığını göstərən siyasi bəyanatdır”.
Turan Rzayev
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
